Prawa kobiet w filmie fabularnym

Tak jak w ?yciu codziennym, tak i w kinie to g?ównie kobiety upominaj? si? o prawa kobiet. Na pierwsze oznaki feministycznego spojrzenia mo?na natrafi? ju? w filmach niemych, ale za jego oficjalne pocz?tki uwa?a si? rok 1973, kiedy brytyjska teoretyk filmu i re?yser Laura Mulvey opublikowa?a na ?amach pisma „Screen” s?ynny esej „Przyjemno?? wzrokowa a kino narracyjne”.

Zgodnie z jej stwierdzeniami kino tworzone jest w my?l ideologii patriarchalnej i dla m?skiego widza – jest przecie? realizowane i dzi? g?ównie przez m??czyzn – uto?samiaj?cego si? z punktem widzenia g?ównego bohatera, równie? najcz??ciej m??czyzny i gdzie postaci kobiece s? jedynie dodatkami do niego i stanowi? obiekt jego percepcji oraz przedmioty wymiany.

Awangarda

Jak zaznaczono na wst?pie, kino nieme nie by?o kinem bez ?wiadomych kobiet za kamer?. W 1928 roku francuska re?yserka Germaine Dulac, nale??ca do kr?gu paryskiej awangardy („U?miechni?ta pani Beudet”) zrealizowa?a „Muszelk? i pastora” – pe?n? polotu, radykaln?, surrealistyczn? interpretacj? ksi??ki Antonina Artaud. G?ówna bohaterka opiera si? w?adzy króla i po??daniu ksi?dza. W jednej ze scen trzyma p?on?cy biustonosz – te czasy w pozaekranowym ?yciu mia?y dopiero nadej??.

Feminizm w kinie by? i jest realizowany przede wszystkim przez niezale?ne re?yserki awangardowe, zwi?zane tak?e z filmami dotycz?cymi spo?eczno?ci LGBT i mniejszo?ci etnicznych.

Cz?sto dekonstruuj? one gatunki filmowe, by zmieni? ich zdominowan? przez m?skie spojrzenie formu?? – film noir, musical, melodramat. Re?yserek feministycznych by?o wiele, w g?ównej mierze – z oczywistych wzgl?dów kulturowych i politycznych – w krajach Europy Zachodniej. Nale?y wymieni? najwa?niejsze. W Wielkiej Brytanii to Sue Clayton („Song of the Shirt”), Sally Potter („Orlando”, „Lekcja tanga”), Sheila McLaughlin („She Must Be Seeing Things”), Julia Dash („Daughters of the Dust”), Carine Adler („Naga dusza”). Sally Potter jest z pewno?ci? najbardziej znana widzom, przede wszystkim z „Orlanda”. Ale to jej „Gold Diggers” s? najbardziej interesuj?cym obrazem, awangardowym spojrzeniem na patriarchat i kapitalizm, nakr?conym na Islandii z Julie Christie, w czerni i bieli. To film zrealizowany przez wy??cznie kobiec? ekip?.

W Niemczech najbardziej znacz?cymi twórczyniami feministycznymi s? Ulrike Ottinger („Madame X – absolutna w?adczyni”, „Portret pijaczki”, „Dorian Gray w zwierciadle prasy brukowej”, „Mongolska Joanna D`Arc”) i Margarethe von Trotta („Utracona cze?? Katarzyny Blum”, „Drugie przebudzenie Christy Klages”, „Siostry albo skala szcz??cia”, „Czas o?owiu”). Ta pierwsza jest wybitn? artystk? interdyscyplinarn? – malark?, fotografem, scenografk? i autork? kostiumów oraz kola?y, re?yserem fabu?, dokumentów, spektakli teatralnych i oper. Prowokacyjn? autork? dzie? wyj?tkowych ze wzgl?du na ich bogat?, barwn? obrazowo??. W jej filmach wyczuwa si? fascynacj? absurdem, grotesk? i stylistyk? kampu a tak?e cyrkiem, jarmarkiem i androgyniczno?ci? kobiecej natury. Nawi?zania do ?wiatowej literatury i klasyki kina czyni? jej obrazy jeszcze atrakcyjniejszymi dla widza. Zainteresowanie kulturami Dalekiego Wschodu zaowocowa?o niezwyk?ymi dokumentami zrealizowanymi w Chinach i Mongolii. Z kolei szczególnie ciekawym filmem we wczesnej twórczo?ci Margarethe von Trotta jest „Czas o?owiu”. Jej bohaterki, siostry, walcz? o prawa kobiet, ale ka?da inaczej. Juliane jest dziennikark?, Marianne terrorystk?. Kiedy zostaje osadzona w wi?ziennej izolatce, jej siostra, która nie zgadza si? z jej radykalnymi pogl?dami, zaczyna kwestionowa? sposób, w jaki Marianne jest traktowana. Von Trotta wzorowa?a jej posta? na prawdziwej terrorystce, s?ynnej Gudrun Ensslin z Frakcji Czerwonej Armii.

Najbardziej reprezentatywna dla filmowego feminizmu australijskiego jest Gillian Armstrong („Moja ol?niewaj?ca kariera”, „Pani Soffel”, „Przyp?yw uczu?”, „Charlotte Gray”). W Nowej Zelandii Jane Campion („Anio? przy moim stole”, „Fortepian”, „Portret damy”, „Ja?niejsza od gwiazd”). We W?oszech Lina Wertmüller („Mi?o?? i anarchia”, „Dobrze znaczy ?le”, „Pasqualino Pi?kni?”, „Porwani zrz?dzeniem losu przez wody lazurowego sierpniowego morza”, „Scherzo przeznaczenia zaczajone za w?g?em niczym zbójca na drodze”) i Liliana Cavani („Nocny portier”, „Skóra”). We Francji Marguerite Duras („Nathalie Granger”, „La femme du gange”, „India Song”, „Baxter, Vera Baxter”), Claire Denis („Czekolada”, „35 kieliszków rumu”, „White Material”) oraz kluczowa wspó?twórczyni francuskiej Nowej Fali – Agnès Varda. W po?owie lat 80. nakr?ci?a s?ynny feministyczny obraz „Bez dachu i praw” z m?od? Sandrine Bonnaire w roli zamordowanej wagabundki, w którym re?yserka defetyszyzuje cia?o bohaterki. Bardzo interesuj?cym nawi?zaniem do tego filmu by? – moim zdaniem – znakomity irlandzko-holenderski debiut Urszuli Antoniak „Nic osobistego” z Lotte Verbeek i Stephenem Rea. Tu równie? bohaterka odrzuca system spo?eczny. M?oda Holenderka podejmuje decyzj? o samotnym ?yciu i wybiera si? do s?abo zaludnionej cz??ci Irlandii. Spotyka jednak kogo? o równie silnej osobowo?ci, kto nieco zmienia jej plany – starzej?cego si? m??czyzn?.    

W Belgii wiod?c? re?yserk? feministyczn? by?a Chantal Akerman („Noc i dzie?”, „Kanapa w Nowym Jorku”, „Uwi?ziona”). Za? w Holandii Marleen Gorris, która za „Ród Antonii” otrzyma?a w 1995 roku Oscara dla najlepszego filmu nieangloj?zycznego jako pierwsza kobieta, która dosta?a go w tej kategorii. Wyre?yserowa?a te? m.in. „Wichry Ko?ymy” o skazanej na gu?ag Natalii Ginzburg z Emily Watson.

Kino g?ównego nurtu

Kwestie feministyczne a wi?c i dotycz?ce praw kobiet pojawiaj? si? w kinie mainstreamowym coraz cz??ciej, co zwi?zane jest z coraz wi?ksz? „dost?pno?ci?” takiego kina dla re?yseruj?cych pa?, cho? nawet obecna sytuacja bardzo daleka jest od idea?u. Filmy maj?ce szans? na szersze rozpowszechnianie maj? z regu?y wysoki bud?et i kobietom za kamer? wci?? trudno jest go zdoby?, bowiem producenci to w przewa?aj?cej mierze m??czy?ni. Niemniej, sporo obrazów zdoby?o mi?dzynarodowy rozg?os i uznanie zarówno krytyków, jak i widzów. Owe filmy mo?na podzieli? wedle tematów, jakie poruszaj?.

Ubieg?oroczna „Sufra?ystka” Sarah Gavron opowiada o walce o prawa kobiet w Wielkiej Brytanii pocz?tku XX wieku, koncentruj?c si? na autentycznych wydarzeniach z 1912 roku i przypominaj?c o prawdziwych, s?ynnych walcz?cych aktywistkach – Emmeline Pankhurst i Emily Davison. Zagra?a plejada gwiazd – Carey Mulligan, Helena Bonham Carter, Meryl Streep, Romola Garai. Preprodukcja i produkcja filmu trwa?y pi?? lat. Tak?e w zesz?ym roku obejrzeli?my francusko-belgijski film „Pewnego lata” Catherine Corsini. To historia romansu dzia?aczki feministycznej i nauczycielki hiszpa?skiego z Pary?a oraz rolniczki z pó?nocnej Francji, rozgrywaj?ca si? w 1971 roku. Wówczas taka mi?osna relacja mia?a nik?e szanse powodzenia. Corsini zadba?a o oddanie realiów walki o prawa kobiet w czasach kontrkultury a aktorki – Cécile de France i Izïa Higelin zagra?y znakomicie.

Szeroko dyskutowane portrety kobiet we wspó?czesnych spo?eczno?ciach muzu?ma?skich zosta?y nakre?lone w  trzech g?o?nych obrazach. W brytyjsko-indyjskim „Brick Lane” z 2007 roku, udanym debiucie wspomnianej Sarah Gavron, nakr?conym w oparciu o bestsellerow? powie?? Moniki Ali, brytyjskiej autorki banglijskiego pochodzenia ogl?damy powolne dojrzewanie pos?usznej matki i ?ony do samo?wiadomo?ci oraz wiedzy na temat swojego miejsca w ?yciu i ?wiecie. Akcja rozgrywa si? w Londynie lat 80. ubieg?ego wieku. Niemiecko-austriacko-francuskie „Kobiety bez m??czyzn” Shirin Neshat z 2009 roku s? adaptacja g?o?nej, zakazanej w Iranie powie?ci Shahrnoush Parsipour, w której wspó?organizowany przez CIA ira?ski zamach z 1953 roku wi??e ze sob? losy czterech kobiet. Za? saudyjsko-niemiecko-ameryka?sko-ZEA-jorda?sko-holenderska „Dziewczynka w trampkach” z 2012 roku Haifaa Al- Mansour to pierwsza produkcja nakr?cona w ca?o?ci w Arabii Saudyjskiej, w autentycznych plenerach Rijadu i pierwsza wyre?yserowana przez Saudyjk?. Podczas realizacji filmu Al-Mansour by?a zmuszona kierowa? ni? kryj?c si? we wn?trzu vana i udziela? wskazówek m?skim odtwórcom przez krótkofalówk? – kobiety nie mog? bowiem przebywa? tam w jednym miejscu z m??czyznami nie b?d?cymi ich krewnymi. Jedenastoletnia bohaterka, Wadjda, mieszka z mam? na przedmie?ciach Rijadu w pa?stwie, gdzie ogromna wi?kszo?? kobiet  nie ma ?adnego wp?ywu na swoje ?ycie i nie mo?e dochodzi? swoich nik?ych praw.

Do kin w ca?ym zachodnim ?wiecie przebi?a si? Jane Campion, pokazuj?c – w georgia?skim i wiktoria?skim kostiumie – kobiety w patriarchalnych spo?eczno?ciach: Nowej Zelandii w s?ynnym „Fortepianie” z 1993 roku z Holly Hunter i Wielkiej Brytanii w „Portrecie damy” z 1996 roku z Nicole Kidman oraz „Ja?niejszej od gwiazd” z 2009 roku z Abbie Cornish. Mo?na tu jeszcze doda? dwie kostiumowe biografie s?ynnych kobiet nakr?cone przez m??czyzn – Georgiany Cavendish, ksi??nej Devonshire w brytyjskiej „Ksi??nej” (2008) z Keir? Knightley, wp?ywowej i bardzo barwnej polityczki, która, jak ka?da kobieta jej czasów, przekona?a si? o braku swoich praw rodzicielskich. I ciekawe portrety El?biety I w równie? brytyjskiej dylogii Shekhara Kapura, „Elizabeth” (1998) oraz „Elizabeth: Z?oty wiek” (2007) z Cate Blanchett.

Kwestia aborcji wybrzmia?a najsilniej w dwóch filmach. „Sprawa kobiet” Claude`a Chabrola z Isabelle Huppert z 1988 roku przypomnia?a o zgilotynowanej za dokonanie na innych kobietach 27 aborcji w okupowanej przez nazistów Francji Marie-Louise Girard. Natomiast „Vera Drake” Mike`a Leigh z 2004 roku z Imeld? Staunton to dramat kobiety oskar?onej o przeprowadzanie nielegalnych aborcji w Wielkiej Brytanii lat 50. Bohaterka dokonuje ich za darmo, jako aktu mi?osierdzia i zostaje skazana na dwa i pó? roku wi?zienia.

Innego rodzaju wi?zienie – szpital psychiatryczny, to miejsce przymusowego odosobnienia dla kobiet nie mieszcz?cych si? w ramach patriarchalnego spo?ecze?stwa. Niezale?nych, bezkompromisowych, pragn?cych ?y? w?asnym ?yciem. Najjaskrawszym przyk?adem „poskromienia” takiej wyj?tkowej jednostki jest genialna rze?biarka Camille Claudel, s?ynna nie tylko z powodu tworzonej przez siebie sztuki, ale i g?o?nego romansu z Augustem Rodinem, którego by?a asystentk?. Rodzina umie?ci?a j? w szpitalu psychiatrycznym, gdzie wbrew opinii swoich lekarzy pozosta?a tam przez 30 lat, do ?mierci. W biografii „Camille Claudel” Bruno Nuyttena (1988) tytu?ow? rol? fenomenalnie zagra?a Isabelle Adjani. W „Camille Claudel, 1915” Bruno Dumonta wcieli?a si? w ni? Juliette Binoche. Oba filmy pokazuj? francusk? bur?uazj? jako spo?ecze?stwo chore, dysfunkcyjne, prze?arte hipokryzj?.

Kobieta walcz?ca o przestrzeganie prawa pracy to kolejna z ods?on walki o równo?? w ?wiecie. Nie tylko mi?dzy p?ciami, ale te? mi?dzy pracownikami i pracodawcami. W 1983 roku Mike Nichols pokaza? na ekranie w obrazie „Silkwood” dramat pracownicy fabryki plutonu i dzia?aczki zwi?zkowej – zagra?a j? Meryl Streep - zamordowanej na zlecenie pracodawców, by powstrzyma? j? przed nag?o?nieniem w prasie ?amania zasad bezpiecze?stwa. To sprawa, która odbi?a si? szerokim echem w Stanach Zjednoczonych w 1974 roku. Rodzina Karen Silkwood wygra?a batali? s?dow? z fabryk?, zako?czon? podpisaniem ugody.  Tak?e w latach siedemdziesi?tych rozgrywa? si? dramat Lois Jenson, jednej z wielu kobiet pracuj?cych w kopalni w Minnesocie, na co dzie? do?wiadczaj?cych od swoich kolegów z pracy molestowania seksualnego, obra?liwego j?zyka, stalkingu, gró?b i zastraszania. Wytoczony dekad? pó?niej przez ni? pozew a potem proces – pierwszy o molestowanie seksualne w USA – zako?czy? si? wygran? kobiet dopiero dziewi?? lat potem. Filmem lu?no opartym o te wypadki by?a „Daleka pó?noc” Niki Caro z Charlize Theron. Brytyjski komediodramat „Made in Dagenham” Nigela Cole`a natomiast pokazuje historyczny strajk s?abo wynagradzanych pracownic fabryki Forda w 1968 roku - zarabiaj?cych du?o mniej, ni? ich koledzy na tych samych stanowiskach – który doprowadzi? do ustanowienia dwa lata potem Equal Pay Act. W filmie zagra?a plejada brytyjskich gwiazd – m.in. Sally Hawkins, Bob Hoskins, Miranda Richardson, Rosamund Pike, Andrea Riseborough.

Piek?o kobiet muzu?ma?skich to barbarzy?ski – w wielu krajach oficjalnie nielegalny, ale wci?? wykonywany dziesi?tki milionów razy rocznie – przymus obrzezania. Brytyjsko-niemiecko-austriacki „Kwiat pustyni” Sherry Horman to adaptacja bestsellerowej autobiografii Waris Dirie, somalijskiej nomadki obrzezanej w wieku trzech lat i sprzedanej przysz?emu m??owi w wieku dwunastu, która uciek?a do Londynu, tam do wieku doros?ego by?a jedn? z pi?ciu tysi?cy domowych niewolnic u swojej dalekiej rodziny dyplomatów a potem zosta?a topmodelk?, aktywistk? dzia?aj?c? na rzecz zaprzestania przymusowego obrzezania kobiet, ambasadork? ONZ oraz otrzyma?a francusk? Legi? Honorow?.    Aktywistk? na rzecz praw czlowieka jest równie? Mende Nazer, by?a niewolnica najpierw w Sudanie – porwana jako dwunastolatka przez arabsk? milicj? – gdzie s?u?y?a arabskiej rodzinie, bita i poni?ana a potem w Londynie, dok?d zosta?a wys?ana i gdzie kolejna arabska rodzina odebra?a jej paszport. Dzi?ki pomocy obcej osoby uda?o jej si? uciec. Po opublikowaniu ksi??ki otrzyma?a azyl w Wielkiej Brytanii. Oparty na niej film to „I Am Slave” Gabriela Range`a z Wunmi Mosaku, Isaachem De Bankolé i Lubn? Azabal.

To najwa?niejsze obrazy wspó?czesnego kina, których tematyka porusza prawa kobiet. Przyk?ady udanych produkcji ??cz?cych ambitne i wa?ne przes?anie z komercyjnym sukcesem – obowi?zkowe teksty kultury dla prawdziwych kinomanów, prawdziwych kobiet i prawdziwych feministów obojga p?ci.

Anna Kilian, Dziennikarze Online 2016
publikacja na licencji

przedruk na Protestkobiet.pl za zgod? wydawcy
Dziennikarze Online 2016

 Orlando Arcia Jersey
Muzyka (Girls on Fire - Siła kobiet)
Muzyka (Maria Sadowska - Pole walki)
Muzyka (El Banda - Wściekły szpaler)
Muzyka (Klaudia Lewandowska - Rewolucja parasolek)
Muzyka (Czarownica z Chwaliszewa)
Muzyka (Flow - Zgiełk)
Muzyka (Ania Sool - Aborcja)
Muzyka (Maria Sadowska - Dzień kobiet)
Film (Fanpage.it - "Slap her")
Film (Super Bowl 2015: Domestic Violence PSA)
Film (kampania społeczna Women Not Objects)
Film (Thames Valley Police - Tea and Consent)
Zdjęcia (fot. Jakub Wronko, mod. Justyna Napiórkowska - Cisza, czyli przemilczana historia)