Dyskryminacja (cz. 3): Kobiety w życiu prywatnym

fot. Elżbieta Podleśna

Stereotypowe role kobiet w życiu domowym, rodzinnym są wszystkim dobrze znane. Skoncentrujmy się zatem na najgorszej formie dyskryminacji w tej sferze, czyli przemocy wobec kobiet.


Społeczeństwo oparte na patriarchacie przyczyniło się do nieszczęścia wielu kobiet, jakim było podporządkowanie ich mężczyznom. Prawo do kontroli, także przy użyciu siły, znacznie częściej przypisują sobie mężczyźni niż kobiety (panie rzecz jasna także stosują przemoc, jednak jest to głównie przemoc werbalna, a fizyczną stosują przede wszystkim w samoobronie).

Przemoc jest oczywiście jedną z form dyskryminacji płciowej: kobieta postrzegana jest jako słabsza, musząca się podporządkować, także pod względem seksualnym. Statystyki dotyczące gwałtów nie pozostawiają złudzeń co do skali zjawiska: ok. 1,5 mln Polek padło ofiarą gwałtu lub próby gwałtu, z czego szacuje się, że tylko 8% zdarzeń jest zgłaszanych na policję [Łyś, 2015]. Poważną przyczyną takiego stanu rzeczy są ciągle funkcjonujące stereotypy dotyczące zgwałconych kobiet, takie jak „proszenie się” o gwałt poprzez niestosowny ubiór, udawanie niedostępnej i wiele innych. Słyszy się też nadal stwierdzenie, jakoby wymuszenie seksu przez męża czy chłopaka nie było gwałtem. Ogólnie rzecz ujmując, dyskryminuje się kobiety poprzez zdejmowanie odpowiedzialności ze sprawcy i przerzucanie jej na ofiarę. To wszystko sprawia, że kobiety czują się winne, zastraszone, a w konsekwencji przeżywają swoją traumę powtórnie. Widoczne są powoli pewne zmiany (np. zaklasyfikowanie gwałtu jako przestępstwa ściganego z urzędu), jednak jest to dopiero początek drogi ku lepszej dla kobiet rzeczywistości.

Z kolei skala szeroko pojętej przemocy domowej jest jeszcze bardziej zatrważająca, a ofiarami są przede wszystkim kobiety i dzieci. Wśród czynników zwiększających prawdopodobieństwo użycia przez partnerów przemocy wobec kobiet wymienia się np. społeczne usankcjonowanie podrzędności kobiety wobec mężczyzny, akceptowanie przemocy w domu czy brak dochodów kobiety (zależność ekonomiczna od partnera). Przemoc jest widoczna szczególnie w rodzinach wielodzietnych, ale posiadanie przez te pary licznego potomstwa może być rozważane również jako skutek tejże przemocy (agresja seksualna, wymuszanie seksu bez zabezpieczenia) [Makara-Studzińska, Grzywa, Turek, 2005].

Wart odnotowania jest fakt, że przemoc domowa nie dotyczy wyłącznie rodzin biednych i z tzw. „marginesu społecznego”, ale i rodzin uważanych za „normalne” [Spurek, 2012]. Problem dotyczy zatem kobiet ze wszystkich grup społecznych. W rezultacie kobiety tkwiące w takich związkach mają ograniczone możliwości udziału w życiu publicznym, dostępu do informacji, usług. Koszty psychologiczne są równie poważne: depresja, lęk, zespół stresu pourazowego, wyuczona bezradność, próby samobójcze, zaburzenia psychosomatyczne to tylko nieliczne z długiej listy możliwych konsekwencji [WHO, 2002, za: Makara-Studzińska, Grzywa, Turek 2005].

Brak wsparcia rodziny, pomocy psychologicznej, źródła utrzymania to istotne czynniki utrudniające maltretowanej kobiecie wyrwanie się z toksycznej relacji. Łatwo dostrzec tutaj wpływ dyskryminacji: uprzedzenia wobec kobiet na rynku pracy (opisane wcześniej), społeczne przekonania określające miejsce kobiety „w domu przy mężu i dzieciach”, postrzeganie kobiety jako podległej mężowi. Nadal istnieje też społeczne przekonanie, że kobiety ponoszą odpowiedzialność za zachowanie ich partnerów („gdyby była lepszą żoną..”, „gdyby inaczej się zachowywała..”), co tylko działa na ich szkodę. Wyniki badań TNS OBOP z 2007 roku pokazują, że aż 24% Polaków jest zdania, że sprawca przemocy zaprzestanie agresji jeżeli partner/partnerka nie będzie go prowokować, 13% jest przekonanych o istnieniu okoliczności usprawiedliwiających przemoc w rodzinie, a 49% (!) sądzi, że ofiary przemocy akceptują przemoc wobec nich [za: Spurek, 2012]. Pokazuje to zakorzenienie w społeczeństwie polskim określonego postrzegania przemocy domowej i częściową jej akceptację.

Cały ten mechanizm funkcjonuje jak błędne koło, pogłębiając alienację kobiet na różnych płaszczyznach życia i utrudniając im zmianę swojego położenia. Aby zmienić ich sytuację konieczne są zmiany prawne, które są absolutną podstawą w działaniu na rzecz ochrony ofiar przemocy, ale i gruntowne przemiany społecznych przekonań. Często organy powołane do ochrony kobiet – ofiar przemocy, same podzielają społeczne uprzedzenia wobec nich, trudno więc w takiej sytuacji liczyć na spektakularne efekty. Jeżeli chodzi zaś o ustawodawstwo, nie bez znaczenia wydaje się być jawne manifestowanie przywiązania aktualnej władzy do wiary katolickiej i zdania hierarchów kościelnych. Istnieje bowiem realne zagrożenie, że katolicki system wierzeń, poprzez przeniknięcie do przepisów prawa polskiego, wpłynie na pozycję społeczno-rodzinną wszystkich Polek, niezależnie od ich wyznania.

Nierzadko kobiety biorą za normę przejawy uprzedzeń wobec siebie, ponieważ wiele z nich zostało społecznie uświęconych. Jednak dostrzeżenie ideologii stojących za dyskryminacją jest krokiem do walki o społeczne zmiany.

Anna Kolińska
"Dyskryminacja kobiet we współczesnej Polsce: Wybrane aspekty" (część 3: Kobiety w życiu prywatnym)

Literatura:

* Aronson, E. (2008). Człowiek – istota społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN (s. 287-290, 296-301).
* Jaśko, K., Szastok, M. (2015). Źródła nierównych wynagrodzeń kobiet i mężczyzn. Psychologia Społeczna 2 (33).
[dostęp do źródła 25.04.2016: https://www.researchgate.net/publication/285110319_Zrodla_nierownych_wynagrodzen_kobiet_i_mezczyzn]
* Kałążna, K. Pozycja kobiet na polskim rynku pracy. Uwarunkowania prawne i rzeczywistość [wersja elektroniczna].
[dostęp do źródła 25.04.2016: https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/871/1/sp-6-1-06.pdf]
* Kompa, K., Witkowska, D., Jarosz, B. Kobiety w kierownictwie spółek giełdowych [wersja elektroniczna].
[dostęp do źródła 25.04.2016: https://www.researchgate.net/profile/Krzysztof_Kompa/publication/272827728_Kobiety_w_kierownictwie_spek_giedowych._Women_in_Management_of_Companies_Listed_on_Warsaw_Stock_Exchange/links/54f09fac0cf2f9e34efcebb6.pdf]
* Łyś, A.E. (2015). Mity i stereotypy na temat przemocy seksualnej – geneza, konsekwencje, wyzwania. W: Nierówności społeczne. W trosce otwarcia horyzontów edukacji. K. Błasińska  S. Pasikowski, G. Piekarski, J. Ratkowska-Pasikowska (red.). Gdańsk: Fundacja Instytut  Równowagi Społeczno-Ekonomicznej.
[dostęp do źródła 25.04.2016: https://www.researchgate.net/publication/294428408_Nierownosci_spoleczneW_trosce_o_otwarcia_hoyzontow_edukacji]
* Makara-Studzińska, M., Grzywa, A., Turek, R. (2005). Przemoc w związkach między kobietą a mężczyzną. W: Postępy Psychiatrii i Neurologii 14 (2) (s. 131-136).
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.neww.org.pl/pliki/baltic/publik_11.pdf]
* Monitoring rynku pracy: Kwartalna informacja o rynku pracy (2015). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/pracujacy-bezrobotni-bierni-zawodowo-wg-bael/kwartalna-informacja-o-rynku-pracy-w-czwartym-kwartale-2015-roku,12,23.html]
* Sabatti, G. (2016). Briefing March 2016. European Parliament: Facts and Figures. European Parliamentary Research Service.
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2016/573919/EPRS_BRI%282016%29573919_EN.pdf]
* Spurek, S. (2012). Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Komentarz. Warszawa: LEX a Wolters Kluwer business. (s. 17-51).
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.profinfo.pl/img/401/pdf40122739_3.pdf]
* Woźnica, A. (2007). Przemoc wobec kobiet w rodzinie. Warszawa: Centrum Praw Kobiet (s. 10-22).
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://rownosc.info/media/uploads/biblioteka/publikacje/niezbednik_pracodawcy_-_przemoc_wobec_kobiet_w_rodzinie.pdf]
* Załucka, M. Nierówności i dyskryminacje związane z płcią kulturową. Kobieta na rynku pracy. [wersja elektroniczna].
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.ejournals.eu/sj/index.php/PE/article/viewFile/2301/2304]
* Zielińska, E. Opinia dot. zakresu zobowiązań nałożonych na państwa strony przez Konwencję Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet [wersja elektroniczna].
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.spoleczenstwoobywatelskie.gov.pl/sites/default/files/opinia_3.pdf]

Inne źródła:

* VII Kadencja Sejmu – podsumowanie w liczbach
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/komunikat.xsp?documentId=0050D4C29C37DA62C1257EE5003C48DD]
* VIII Kadencja Sejmu – podsumowanie w liczbach
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/komunikat.xsp?documentId=34D30356534837EEC1257EFB00329E56]
* Gender statistics
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Gender_statistics]
* Polska Akademia Nauk w liczbach
[dostęp do źródła 25.04.2016: https://pannaukowiec.wordpress.com/2016/02/05/polska-akademia-nauk-w-liczbach/]
* Women in National Parliaments
[dostęp do źródła 25.04.2016: http://www.ipu.org/wmn-e/world.htm]

tekst: Anna Kolińska
zdjęcie: Elżbieta Podleśna
© Marsz kobiet - Strajk kobiet 2016, www.protestkobiet.pl

Rodzaje przemocy

Przemoc fizyczna

Przemoc fizyczna to każde zachowanie, którego celem jest zadanie ofierze bólu fizycznego wbrew jej woli, uszkodzenie jej ciała, pogorszenie jej zdrowia lub pozbawianie ją życia.

Przykłady

Przemoc seksualna

Przemoc seksualna to każde zachowanie mające na celu zmuszenie ofiary do podjęcia niechcianych zachowań o charakterze seksualnym lub zdeprecjonowanie (obniżenie wartości) jej seksualności.

Przykłady

Przemoc psychiczna

Przemoc psychiczna to każde zachowanie, którego celem jest umniejszanie poczucia własnej wartości ofiary, wzbudzanie w ofierze strachu oraz pozbawianie jej poczucia bezpieczeństwa i kontroli nad własnym życiem.
Przykłady

Przemoc ekonomiczna

Przemoc ekonomiczna to każde zachowanie, którego celem jest ekonomiczne (finansowe) uzależnienie ofiary od sprawcy. Przemoc ekonomiczna jest ściśle powiązana z elementami przemocy psychicznej.
Przykłady

Badania i raporty