Antykoncepcja - metody kontroli płodności

Antykoncepcja to świadoma kontrola nad płodnością i narodzinami dzieci za pomocą nowoczesnych lub tradycyjnych metod zapobiegania ciąży. Sposoby zapobiegania ciąży są zróżnicowane, a w zależności od zastosowanej metody skuteczność antykoncepcji jest wyższa lub niższa. Zdecydowana większość środków antykoncepcyjnych stosowana jest wyłącznie przez kobiety.

Główne metody antykoncepcyjne to:

  1. Antykoncepcja hormonalna
  2. Antykoncepcja mechaniczna
  3. Antykoncepcja chemiczna
  4. Metody naturalne (tradycyjne)
  5. Abstynencja seksualna
  6. Metody chirurgiczne (wazektomia i sterylizacja)
  7. Inne rozwiązania

1. Antykoncepcja hormonalna

Antykoncepcję hormonalną stosują wyłącznie kobiety, jest to metoda o wysokiej skuteczności, choć należy pamiętać o tym, że środki hormonalne muszą być dopasowane indywidualnie dla każdej osoby. Źle dobrana tego rodzaju antykoncepcja może wywoływać skutki uboczne, takie jak np. ból piersi czy obfite miesiączki. Działanie tych środków antykoncepcyjnych opiera się na tym, że podawane hormony wstrzymują przez określony czas owulację i zagęszczają śluz na szyjce macicy uniemożliwiając tym samym zapłodnienie.

Rodzaje antykoncepcji hormonalnej:

  • tabletki antykoncepcyjne zawierające estrogen lub progestagen;
  • zastrzyk antykoncepcyjny zawierający progestagen (polecany m.in. dla kobiet karmiących piersią);
  • plastry antykoncepcyjne uwalniające przez skórę estrogen i progestagen do krwiobiegu;
  • tabletka "dzień po" (postkoitalna) zażywana po stosunku - to tzw. antykoncepcja awaryjna, którą można zastosować maksymalnie do pięciu dni po niezabezpieczonym stosunku (antykoncepcja postkoitalna nie jest środkiem poronnym!);
  • chip antykoncepcyjny (implant antykoncepcyjny) aplikowany pod skórę i uwalniający progestagen do krwioobiegu.

2. Antykoncepcja mechaniczna

Antykoncepcję mechaniczną stosują zarówno kobiety, jak i mężczyzni. Metoda ta nie pozwala plemnikom trafić do macicy, stawając im fizyczną barierę. Antykoncepcja mechaniczna ma mniejszą skuteczność w porównaniu z antykoncepcją hormonalną, a ponadto obarczona jest ryzykiem mechanicznego uszkodzenia zastosowanego środka.

Rodzaje antykoncepcji mechanicznej:

  • prezerwatywa – bardzo popularna metoda antykoncepcji mechanicznej, występująca w wersji dla mężczyzn (kondom) i dla kobiet (femidom). W Polsce prezerwatywa kobieca jest rzadko stosowana (femidom wykonany jest z nieuczulającego materiału - nitrylu, a produkty starszej generacji produkowane były z poliuretanu). Działanie prezerwatyw wszystkich typów opiera się na fizycznym uniemożliwieniu wpłynięcia spermy do organizmu partnerki/partnera. Prezerwatyw używa się nie tylko w celu zapobiegnięcia ciąży, ale także w zabezpieczeniu przed chorobami wenerycznymi i innymi przenoszonymi drogą płciową, w tym przed zarażeniem wirusem HIV;
  • wkładka domaciczna (spirala) zakładana jest przez lekarza ginekologa – technika działania spirali polega na tym, że mechanicznie a także z powodu materiału, z którego jest stworzona spirala (srebro lub miedź), radykalnie zmniejsza się ruchliwość plemników oraz nie dopuszcza się do zagnieżdżenia się w macicy już zapłodnionego jajeczka;
  • błona dopochwowa (diafragma) zakładana na 6 godzin przed stosunkiem i wyjmowana nie wcześniej niż 6 godzin po jego odbyciu. Półkolista błona wykonana jest z gumy, a jej krawędzie stanowi powlekany metalowy pierścień podatny na zginanie. Diafragma ma w sobie specjalne wgłębienie na środek plemnikobójczy. Zadaniem błony dopochwowej jest blokowanie dotarcia plemników do macicy i jajowodów. Diafragmy praktycznie są niedostępne w Polsce.
  • kapturek naszyjkowy – wykonane z silikonu lub gumy zabezpieczenie zakładane na szyjkę macicy (te o bardziej płaskich kształtach zakrywają szyjkę macicy i dodatkowo przylegają do ścianek pochwy). Mogą być stosowane wielokrotnie. Są bardzo trudno dostępne w Polsce

Uwaga, skuteczność prezerwatyw, błon pochwowych czy kapturków naszyjkowych wzrasta, jeśli stosuje się je jednocześnie ze środkami plemnikobójczymi.

3. Antykoncepcja chemiczna

Antykoncepcję chemiczną stosuje się na ok. 10 minut przed stosunkiem seksualnym. Metoda jest mało skuteczna, dlatego tego rodzaju środki najlepiej stosować równocześnie z antykoncepcją mechaniczną.

Rodzaje antykoncepcji chemicznej:

  • kremy oraz żele plemnikobójcze
  • pianki antykoncepcyjne
  • globulki oraz gąbki dopochwowe

4. Metody naturalne (tradycyjne)

Metody naturalne (metody tradycyjne) charakteryzuje niska skuteczność w zapobieganiu zajścia w ciążę w porównaniu do metod nowoczesnych. Ponadto stosowanie ich nie zapobiega w żaden sposób ryzyku zarażenia się chorobami przenoszonymi drogą płciową, w tym zarażeniu się wirusem HIV.

Rodzaje metod naturalnych:

  • stosunek przerywany – metoda opierająca się na założeniu przerwania stosunku tuż przed wytryskiem u mężczyzny, należy przy tym pamiętać, że preejakulat, czyli wydzielina wydobywająca się z prącia jeszcze przed wytryskiem może zawierać plemniki, a poza tym mężczyźnie często nie udaje się wycofać penisa przed rozpoczęciem wytrysku;
  • kalendarzyk małżeński – tzw. metoda kalendarzowa polegająca na wyliczeniu dni płodnych u kobiety i powstrzymaniu się od seksu w tym okresie;
  • karmienie piersią – metoda polega na wykorzystaniu faktu, że jeśli kobieta często karmi piersią to owulacja nie następuje, więc ryzyko zajścia w ciążę zmniejsza się, przy czym należy pamiętać, że nie można całkowicie wykluczyć możliwości zapłodnienia podczas okresu laktacji.

5. Abstynencja seksualna

Abstynencja seksualna (wstrzemięźliwość seksualna, celibat) – powstrzymywanie się od aktywności seksualnej i uprawiania seksu. Pobudki zastosowania tej metody są różne, od powodów religijnych i społecznych (np. chęć zachowania dziewictwa i pozostania prawiczkiem do ślubu), fizjologicznych (np. z powodu wad narządów płciowych czy odczuwania bólu), psychologicznych (np. w efekcie traumy po gwałcie lub problemów psychologicznych w rodzaju erotofobii), losowych, aż po powody filozoficzne i światopoglądowe (np. przemyślaną, świadomą decyzję o nieuprawianiu seksu).

Należy przy tym pamiętać, że promocja abstynencji seksualnej nie zmniejsza liczby nastolatek, które zachodzą w ciążę. Natomiast brak odpowiedniej edukacji seksualnej może spowodować wzrost niechcianych ciąż u osób bardzo młodych, które nie rozróżniają efektów pełnego stosunku seksualnego od efektów tzw. innych zachowań seksualnych doprowadzających do bezpośredniego wprowadzenia nasienia do dróg rodnych kobiety.

6. Metody chirurgiczne

Metody chirurgiczne są najbardziej skutecznymi metodami antykoncepcji i dają 100% gwarancję nie zajścia w ciążę. To nieskomplikowane zabiegi chirurgiczne nazywane sterylizacją, które są tzw. trwałą antykoncepcją.

Rodzaje metod chirurgicznych:

  • wazektomia - stosowana u mężczyzn metoda polegająca na podwiązaniu nasieniowodów. Zabieg ten nie wpływa na jakość stosunku seksualnego i nie jest związany z żadną ingerencją usuwania narządów płciowych;
  • sterylizacja - stosowana u kobiet metoda polegająca na przecięciu i podwiązaniu jajowodów. Sterylizacja kobiety nie powoduje zmian hormonalnych, nie ma także wpływu na obniżenie popędu płciowego czy na jakość stosunku seksualnego. Przeprowadzany operacyjnie lub laparoskopowo zabieg jest nieodwracalny.

Polskie prawo nie przewiduje dobrowolnej możliwości wykonywania sterylizacji zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.

7. Inne rozwiązania

Wśród innych metod kontroli płodności znajdujemy także te, których nie można nazwać metodami antykoncepcyjnymi, ale wpływają one na możliwość odbywania stosunków seksualnych lub na popęd seksualny.

Są nimi:

  • kastracja chemiczna – metoda polegająca na obniżeniu popędu płciowego poprzez podanie odpowiednich leków (cyproteronu). Kastracja chemiczna stosowana w leczeniu gwałcicieli oraz innych groźnych przestępców seksualnych (np. pedofili). Używa się jej również w procesie zmiany płci, bo podawany mężczyznom cyproteron wywołuje niewrażliwość na produkowane przez organizm hormony, w tym testosteron, co w efekcie zmniejsza popęd seksualny;
  • kastracja fizyczna (wytrzebienie) – metoda polegająca na usunięciu narządów płciowych, czyli chirurgicznej amputacji. Kastracja powoduje niepłodność i zaburzenia funkcjonowania układu hormonalnego. Kastrację fizyczną przeprowadza się obecnie w przypadkach onkologicznych (np. wykrycia raka jądra czy raka jajnika). Prawo polskie nie przewiduje możliwości dobrowolnej kastracji fizycznej.

opracowanie: Maria Strelbickaya,
współpraca JA WI, KS