Historia polskiego prawa dotyczącego aborcji

Na przestrzeni lat przerywanie ciąży miało różny status w polskim prawie. Poniżej opisane zostały najważniejsze zmiany prawne dotyczące aborcji po II wojnie światowej.

W 1950 r., wraz z ustawą o zawodzie lekarza, wprowadzono wymóg potwierdzania przez komisję lekarską medycznych wskazań do przerwania ciąży lub przedłożenia zaświadczenia prokuratora, że ciąża jest rezultatem czynu zabronionego.

W 1956 r., decyzją władz socjalistycznych aborcja w Polsce stała się legalna. Zezwolenie na tego typu zabiegi nie wynikało bynajmniej z uznania praw kobiet do stanowienia o swojej seksualności, ale podyktowane było przede wszystkim chęcią ograniczenia ilości niechcianych ciąż, szczególnie wśród biedniejszych warstw społecznych.

Tak więc przez prawie 40 lat kobiety mogły bez większych przeszkód dokonywać aborcji, nie tylko ze wskazań medycznych. W praktyce większość kobiet, chcąc zachować zabieg w tajemnicy, wolała nie zgłaszać się do publicznych szpitali, ale wykonać go odpłatnie w podziemiu aborcyjnym. Ponadto dostęp do legalnej aborcji był znacznie utrudniony dla kobiet z terenów wiejskich i małych miast.

Środowiska kościelne, dążąc do delegalizacji aborcji, złożyły w 1958 r. apelację do Sejmu. Później, w latach 80., wspólnie z tzw. ruchem „pro-life”, Kościół rozpoczął działania przeciwko aborcji. Środowiska te opracowały także projekt, którego zapisy stały się podstawą uchwalonej w 1993 r. Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. W świetle ustawy, zwanej także „ustawą antyaborcyjną”, aborcja stała się praktycznie całkowicie zakazana.

Warto w tym miejscu zauważyć, że niemal jednogłośne uchwalenie ustawy, pomimo ogromnego sprzeciwu Polaków, zwłaszcza kobiet [Sejm zlekceważył wówczas 1,7 mln zebranych wśród obywateli podpisów pod żądaniem referendum – przyp. red.], świadczy o ogromnym wpływie Kościoła na życie polityczne Polski.

W 1996 r. nastąpił kolejny zwrot i wraz z dojściem do władzy socjaldemokratów ustawa została zliberalizowana. Zgodnie z jej nowym brzmieniem, aborcja ze względu na sytuację społeczną była znów możliwa. Zezwalano na przerwanie ciąży w trzech przypadkach:
* zagrożenia dla życia i zdrowia matki,
* wysokiego prawdopodobieństwa poważnego, nieodwracalnego uszkodzenia płodu,
* pochodzenia ciąży z czynu zabronionego (np. kazirodztwa, gwałtu).

Jednak wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 1997 r., w którym uznano zmianę za niekonstytucyjną, zmusił rząd do wycofania się z projektu liberalizacji.

Nie bez znaczenia w kontekście zmian prawa dotyczącego przerywania ciąży jest podpisanie w 1993 r., a wejście w życie w 1998 r., konkordatu między Rzeczpospolitą Polską a Stolicą Apostolską. Dokument ten ugruntował władzę Kościoła w Polsce, a jego głos w debacie politycznej stał się bardziej znaczący.

Koalicja lewicy w latach 2001-2005 (za premiera Leszka Millera) w obietnicach wyborczych proponowała m.in. liberalizację prawa aborcyjnego. Nie została ona spełniona, ponieważ doszło do porozumienia koalicji rządzącej z Kościołem. Polegało ono na tym, że Kościół poparł wejście Polski do Unii Europejskiej, w zamian za odstąpienie od liberalizacji przepisów dotyczących dostępu do aborcji. Sprzeciw ugrupowań kobiecych na niewiele się zdał. Warto wspomnieć jednak o tzw. „Liście stu kobiet” skierowanym w 2002 r. do Parlamentu Europejskiego. Swoje podpisy złożyły pod nim m.in. prof. Maria Janion, Wisława Szymborska, Magdalena Abakanowicz, Agnieszka Holland, prof. Ewa Łętowska, Krystyna Janda, prof. Irena Grudzińska-Gross, Henryka Bochniarz, Kora Jackowska, Olga Tokarczuk, Anda Rotenberg, Olga Lipińska i przedstawicielki licznych organizacji feministycznych.

Po kolejnych wyborach w 2005 r. powrócono do debaty. Najbardziej radykalne były wówczas głosy partii konserwatywnych (np. Ligi Polskich Rodzin), domagających się wprowadzenia całkowitego zakazu aborcji (co ciekawe, tylko 13% Polaków opowiadało się za tym rozwiązaniem) poprzez dodanie do Konstytucji zapisu o prawnej ochronie życia od momentu poczęcia, ale ostatecznie do tego nie doszło. I choć w Polsce obowiązuje rozdział Kościoła i państwa, to argumenty natury religijnej zdawały się dominować dyskusję nad prawami reprodukcyjnymi Polaków. Kościół także odniósł się do tematu, ale jego zdanie było bardziej wyważone niż polityków i zakładało zachowanie status quo (czyli utrzymanie brzmienia ustawy z 1993 r.).

Ustawa z 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży obowiązuje do dzisiaj. Wnioski z badań dotyczących konsekwencji obowiązującego prawa, przeprowadzonych przez Federację na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, są takie, że obowiązujące prawo najpewniej nie wpłynęło na zmniejszenie liczby aborcji przeprowadzanych w podziemiu aborcyjnym, a legalne aborcje rzadko kiedy są wykonywane. Po pierwsze dlatego, że wiedza personelu na temat warunków dopuszczalności przerwania ciąży jest niewystarczająca. Po drugie, ponieważ lekarze powołują się na klauzulę sumienia i odsyłają pacjentki z jednej placówki do drugiej, tym samym zmniejszając ich szanse na legalne przerwanie ciąży.

Raport Human Rights Watch z 2010 r. stwierdza, że w Polsce obecnie obowiązują jedne z najbardziej restrykcyjnych przepisów aborcyjnych. Według Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, obowiązujące przepisy naruszają zakaz nieludzkiego traktowania osób i prawo do prywatności oraz życia rodzinnego.

Anna Kolińska

© Anna Kolińska, Protest kobiet 2016, www.protestkobiet.pl

Źródła:

Heinen, J., Portet, S. (2009). Religia, polityka i równość płci w Polsce. Końcowy raport badawczy podsumowujący projekt „Religion, Politics and Gender Equality” [wersja elektroniczna]. Dostęp 29.07.2016: http://szczepan.waw.pl/content/files/Raport%20Fundacji%20H.%20Boella.pdf
Ewolucja prawa aborcyjnego w Polsce w latach 1932-2013. Dostęp 29.07.2016: http://okiem-prawniczki.blogspot.com/2014/07/normal-0-21-false-false-false-pl-x-none.html
Human Rights Watch, World Report 2010 – Poland. Dostęp 29.07.2016: http://www.refworld.org/docid/4b586ce52b.html
List Stu Kobiet. Dostęp 29.07.2016: http://www.zgapa.pl/zgapedia/List_Stu_Kobiet.html
20 lat ustawy antyaborcyjnej w Polsce. Raport 2013 Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny. Dostęp 29.07.2016: http://www.federa.org.pl/dokumenty_pdf/raporty/raport_federacja_2013.pdf

 

 

Badania i raporty